Điểm Đẹp

Lễ hội Nhảy lửa – Nét văn hóa độc đáo của người Pà Thẻn

Trong 54 dân tộc anh em, Pà Thẻn là một trong những dân tộc đặc biệt ít người. Theo số liệu thống kê, tổng số nhân khẩu của người Pà Thẻn trên cả nước có gần 7.000 người, chỉ tính riêng ở tỉnh Hà Giang đã có trên 6.000 người, cư trú tại các huyện Quang Bình, Bắc Quang, Xín Mần và Hoàng Su Phì. Trong đó tập trung nhiều nhất ở huyện Quang Bình. Đồng bào dân tộc Pà Thẻn có rất nhiều nghi lễ và lễ hội cổ truyền, nhưng tiêu biểu và độc đáo nhất nhất vẫn là Lễ hội Nhảy lửa.

Lễ hội Nhảy lửa – Nét văn hóa độc đáo của người Pà Thẻn

Các chàng trai Pà Thẻn đang say sưa với vũ điệu lửa bằng đôi chân trần

Qua khảo sát, tìm hiểu có thể khẳng định “ở đâu có người Pà Thẻn thì ở đó có lễ hội nhảy lửa”. Người Pà Thẻn ở mỗi nơi tổ chức lễ hội nhảy lửa vào nhiều thời gian khác nhau và thường trong khoảng thời gian từ tháng 9 âm lịch đến tháng 12 âm lịch. Khi mùa lúa chín, người Pà Thẻn chọn ngày tốt lành nhất để thu hoạch. Những gia đình nào lúa chín đều thì gặt về phơi khô giã thành gạo, nấu cơm làm lễ cơm mới; nếu nhà nào lúa chưa chín đều thì ra ruộng hoặc nương chọn 5 bông chín nhất mang về hấp trong nồi cơm, khi chín lấy ra cúng tổ tiên ăn cơm mới. Mâm cúng gồm có 1 con gà luộc chín, 1 đĩa cá rán (hoặc nướng), 5 bát cơm mới (hoặc 5 bông lúa hấp chín), 1 cặp bánh sừng bò, 1 chai rượu và 5 tờ giấy bản để cúng tại bàn thờ nhà mình. Ngoài việc cúng tổ tiên tại nhà riêng, người Pà Thẻn còn góp 02 mâm lễ để cúng cộng đồng gồm 1 mâm lễ cúng "Cơm mới" và 1 mâm để cúng "Nhảy lửa". Nơi cúng là một bãi đất rộng, trung tâm bản làng để mọi nhà ai đến cũng gần. Nơi cúng được lập một đàn cúng ngoài trời ở vị trí cao nhất trong khu vực và giữa sân họ chất một đống củi to để phục vụ nhảy lửa. Trong ngày hôm đó, vào buổi chiều, sau khi mỗi gia đình cúng tổ tiên ở nhà mình xong, sau khi hạ lễ không ăn cơm ở nhà mà mang mâm lễ đó đóng góp với thôn bản để ăn cộng đồng vào buổi tối. Cũng chiều hôm đó, theo thông lệ mỗi gia đình cử ít nhất một người tham gia cùng tập thể trong bản mổ lợn, nấu cơm làm 2 mâm lễ mặn để cúng mừng cơm mới và cúng nhảy lửa.

Khoảng từ 15h – 17h chiều, tiến hành cúng mừng cơm mới cho thôn bản. Chủ tế là 1 thầy cúng có uy tín nhất cộng đồng trong thôn; thầy cúng tiến hành các bài ca cúng tế tạ ơn trời, đất đã giúp cho mùa màng bội thu, đồng thời cầu xin phù hộ độ trì, che trở cho dân làng sức khỏe, tiếp tục mùa kế tiếp bội thu, che chở cho dân làng không bị ma dữ quấy nhiễu. Trong buổi tế lễ, thành viên các gia đình trong thôn bản mặc trang phục truyền thống cùng ngồi xung quanh để chứng kiến, tỏ lòng thành dâng cơm mới và cầu phúc, cầu may cho gia đình mình. Sau khi cúng xong, các gia đình trong thôn tổ chức ăn cơm cộng đồng mừng cơm mới sum vầy vui vẻ trong niềm hân hoan của mùa màng bội thu. Sau bữa cơm ai vào việc đó, người sắp mâm lễ cúng nhảy lửa, người chất đốt đống củi để cháy lấy than nhảy lửa, người chuẩn bị văn nghệ dân gian và 8 thanh niên lực lưỡng có khả năng nhập tâm để nhảy lửa tốt, có sức khỏe tốt do thầy cúng tuyển chọn mặc trang phục truyền thống, nghỉ ngơi để chuẩn bị tham gia các vũ điệu huyền bí trong đêm nhảy lửa...

Đến khoảng 19h, thầy cúng bắt đầu thực hiện các bài ca cúng tế, trước khi cúng khoảng 30 phút ngọn lửa được châm lên đống củi để khi củi cháy có than hồng cũng là lúc bài cúng đến đoạn cho phép các chàng trai được thần lửa hiện hữu cho nhảy. Trong nghi lễ cúng nhảy lửa có 1 chủ tế là thầy cúng mừng cơm mới, kèm theo có 1 người phục vụ và 8 thanh niên lực lưỡng tham gia hội nhảy lửa được sắp xếp ngồi trên chiếc ghế băng cạnh thầy cúng. Trong khi củi cháy chưa có than và thầy cúng đang cúng thì các nam thanh, nữ tú có thể hát các làn điệu dân ca, điệu múa, chơi nhạc cụ như thổi sáo, thổi kèn... thể hiện tài năng của mình quanh đống lửa rực hồng và chơi trò chơi kéo chày.

Lễ hội Nhảy lửa – Nét văn hóa độc đáo của người Pà Thẻn

Thầy cúng đang thực hiện nghi lễ cúng nhảy lửa

Lễ Nhảy lửa xưa kia vốn là một lễ thức đặc thù của người Pà Thẻn với mục đích vừa để hoạt động vui được mùa màng mừng cơm mới, vừa phục vụ tín ngưỡng dân gian. Thời sơ khai, hoạt động nhảy lửa cũng chỉ ở quy mô gia đình, gia đình nào có ai ốm, đau, bệnh tật đều mời thầy cúng đến nhà để cúng xua đuổi ma ác đi, những bước chân của các chàng trai trên than hồng là thể hiện sức mạnh của trời đất, của thần lửa ban cho xua đuổi ác tà, cầu phúc, cầu an cho người bệnh nhanh khỏi. Trong quá trình phát triển, cộng đồng, các hộ gia đình của người Pà Thẻn đông dần lên, sinh hoạt cộng đồng phát triển, những yếu tố mê tín được cộng đồng loại trừ dần và chỉ lưu giữ lại những yếu tố tâm linh huyền bí có giá trị nhân văn cao cả. Từ đó họ không còn sinh hoạt với quy mô gia đình của một lễ thức đặc thù nữa, mà nay đã trở thành một lễ hội với quy mô lớn của cộng đồng trong ngày đẹp nhất của đầu tháng 10 âm lịch hàng năm.

Trong lễ hội thì phần lễ do thầy cúng đảm nhiệm, phần hội được hòa nhập đồng thời bởi các điệu múa, chơi nhạc cụ, thể hiện các làn điệu dân ca của các chàng trai, cô gái quanh đống lửa. Đặc biệt là phần chơi với lửa của 8 chàng trai khi được nhập thần và nhảy vui trong đống lửa.

Đến với Hà Giang trong tiết trời Thu, cùng ngắm hoa tam giác mạch ở Đồng Văn, Mèo Vạc; thưởng thức rượu ngô men lá và những món ngon độc đáo của cư dân ở Quản Bạ, Yên Minh; ghé Quang Bình, Bắc Quang để cùng hòa mình vào lễ hội truyền thống, độc đáo của người Pà Thẻn, chắc chắn sẽ đem đến cho du khách một hành trình đầy ý nghĩa.

Nguyễn Doãn Thiện