Điểm Đẹp

Đèo Bà Đốc – dấu ấn cuộc đấu tranh của đồng bào dân tộc Cor

Chúng tôi về thăm lại Khu tưởng niệm đèo Bà Đốc, xã Trà Dương, huyện Bắc Trà My (Quảng Nam). Trên nẻo đường về di tích, chúng tôi không khỏi bồi hồi và xúc động khi được nghe những câu chuyện về vụ thảm sát ngay tại chân đèo Bà Đốc vào tháng 9 năm 1960.

Đèo Bà Đốc – dấu ấn cuộc đấu tranh của đồng bào dân tộc Cor

Khu tưởng niệm vụ thảm sát năm 1960 tại chân đèo Bà Đốc, xã Trà Dương (huyện Bắc Trà My), nay được xếp hạng Di tích lịch sử cấp tỉnh

Đèo Bà Đốc, nằm trên trục đường đi liên xã nối từ ngã ba Trà Dương (xã Trà Dương) vào các xã Trà Nú, Trà Kót. Đèo bà Đốc có chiều dài chừng 700m, được lấy theo tên của vị già làng dân tộc Cor thành lập làng Đốc. Làng Bà Đốc nằm cheo leo trên sườn đồi vắt qua ngọn núi Trà Nú. Muốn lên được địa phận làng bà Đốc, thì phải vượt qua đoạn đường quanh co, dốc dựng đứng. Quen dần, đoạn đường này được người dân địa phương quen gọi là đèo Bà Đốc. Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, chính tại nơi này, 60 năm trước (1960), đã xảy ra vụ thảm sát kinh hoàng cướp đi 22 người con đồng bào dân tộc Cor vô tội.

Theo Lịch sử Đảng bộ huyện Nam Trà My (1945-2003), đầu tháng 9/1960, Khu ủy V chủ trương mở đợt hoạt động vũ trang trong toàn Khu nhằm phá lỏng thế kìm kẹp của địch, phát động quần chúng mở rộng vùng căn cứ, phát triển thế tiến công xuống đồng bằng. Thực hiện chủ trương trên, lực lượng vũ trang huyện Trà My đã tích cực chuẩn bị về mọi mặt. Thời gian này, ở miền núi Quảng Nam, ta tấn công nhiều cứ điểm của địch: Ga Lâu (Bến Hiên), Bót Xít (Bến Giằng), chi khu quân sự Hiệp Đức, đồn Trà My (tại Đồng Trại, Phương Đông huyện Trà My). Tham gia đánh các đồn ở Trà My gồm lực lượng vũ trang Quân Khu V, lực lượng vũ trang tỉnh Quảng Nam, lực lượng vũ trang huyện Trà My có trách nhiệm phối hợp. Theo kế hoạch, ta nổ súng vào buổi tối nhưng ngày hôm đó, mũi đánh đồn Trà My bị địch phát hiện ngay trên đường hành quân. Địch tăng cường bảo vệ đồn nên ta phải rút lui, bỏ dở cuộc tiến công. Mũi tấn công đồn Đồng Trại - lợi dụng đêm tối và lính địch đóng đồn đang say mềm sau một cuộc chè chén, đã đột nhập vào đồn, dùng bộc phá đánh sập đồn, tiêu diệt phần lớn sinh lực địch, thu 22 khẩu súng. Mũi đánh đồn Phương Đông đã giành thế chủ động, hỗ trợ đồng bào dân tộc Cor ở ấp 2 và ấp 5, xã Nú bị địch tập trung về ấp chiến lược Nước Trắng (Phương Đông) năm 1958 nổi dậy phá khu đồn chạy về làng cũ.

Đèo Bà Đốc – dấu ấn cuộc đấu tranh của đồng bào dân tộc Cor

Nhà bia tưởng niệm tại di tích

Tức tối trước việc ta tấn công vào các đồn Trà My, Phương Đông, Đồng Trại, bọn địch đã hèn hạ gây ra vụ sát hại nhiều dân công xã Nú mà chúng bắt được trước đó và nhân dân xã Kót. Đoàn dân công xã Nú được huy động đi phục vụ các trận đánh vào các đồn Trà My, Phương Đông, Đồng Trại. Đoàn gồm 31 người khi đến Trà Đông thì gặp bọn địch và bị bắt về giam ở Trà My. Đến ngày thứ 9, bọn chúng bắt lên xe và chở xuống gò Cỏ May, sau đó dùng dây trói hai người thành một cặp, riêng một em nhỏ thì để nguyên. Đến tối, chúng thả 8 người phụ nữ và đưa 22 người đàn ông đến đèo Bà Đốc rồi sát hại. Hôm sau, nghe tin, nhân dân xã Kót kéo xuống đấu tranh và bị địch sát hại 5 người. Như vậy, trong vụ này địch sát hại 28 người bao gồm 22 dân công xã Nú, 5 người dân xã Kót và một em bé còn nằm trong bụng mẹ bị chết khi còn bị giam ở Trà My. Hành động dã man của địch đã gây nên làn sóng căm phẫn mạnh mẽ trong nhân dân. Đồng bào các dân tộc huyện Trà My càng quyết tâm đứng lên đánh giặc, trả thù cho những người bị địch hại.

Đèo Bà Đốc - địa danh ghi dấu cuộc đấu tranh của đồng bào dân tộc Cor trong vụ thảm sát vào tháng 9/1960 tại xã Trà Dương đã đi vào lịch sử trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước hào hùng của dân tộc. Trong đó, phải kể đến sự hi sinh anh dũng của 22 dân công xã Nú (Trà Liên cũ) trong khi đang tham gia phục vụ các trận đánh ở đồn Trà My, Phương Đông, Đồng Trại.

Đèo Bà Đốc – dấu ấn cuộc đấu tranh của đồng bào dân tộc Cor

Danh sách 22 liệt sĩ được khắc để tưởng nhớ đồng bào đã hy sinh trong vụ thảm sát năm 1960 tại chân đèo Bà Đốc, xã Trà Dương (huyện Bắc Trà My)

Cho đến hôm nay, chiến tranh đã lùi xa, di tích đèo Bà Đốc còn đó như một minh chứng hào hùng của lịch sử chống giặc ngoại xâm của những người con đồng bào dân tộc Cor của xã Nú. Tất cả đồng bào hy sinh, đã được Nhà nước công nhận là liệt sĩ. Tại nơi đây, UBND huyện Bắc Trà My đã quy hoạch thành Khu tưởng niệm trên diện tích khoảng 300m2, gồm nhiều hạng mục như hàng rào, cổng ngõ, sân, vườn hoa và một nhà bia tưởng niệm tại chân đèo Bà Đốc, thuộc xã Trà Dương. Năm 2014, khu tưởng niệm này được UBND tỉnh Quảng Nam xếp hạng Di tích lịch sử cấp tỉnh.

Nhân kỷ niệm 60 năm (1960-2020) ngày xảy ra vụ thảm sát tại đèo Bà Đốc (xã Trà Dương), trong hành trình về với vùng cao huyện Bắc Trà My, tại chân đèo Bà Đốc, chúng tôi dừng chân thắp nép hương tưởng niệm 22 dân công ở đèo Bà Đốc, để cùng nhớ về sự kiên cường, anh dũng của đồng bào dân tộc vùng Bắc Trà My.

Bài và ảnh: Nguyễn Văn Sơn